Boekrecensie: Eus – Özcan Akyol

Boekrecensie: Eus – Özcan Akyol

Tags:

Gisteravond zat hij bij De Wereld Draait Door en won de hele studio voor zich met zijn charme. Eddy Terstall regisseerde de trailer voor zijn boek en Joost Zwagerman en Robert Vuijsje dragen hem op handen. Programmamaker en journalist Teun van de Keuken noemt hem zelfs de Nederlandse Bukowski, óf Céline. Zijn debuutroman ‘Eus’ moet haast wel geweldig zijn, toch?

‘Eus’ is een semi-autobiografische schelmenroman. Dus is de hoofdpersoon ‘Eus’ net als de schrijver Özcan Akyol van Turkse komaf en woont hij in het Oosten van het land. Zijn vader Turis is een nare alcoholist die zich niet echt om zijn drie zoons bekommert. Het enige wat hij belangrijk vindt, is dat zijn jongens geld verdienen, zodat hij dat niet hoeft te doen. Dus als Eus van school voor het goede doel moet collecteren, ziet Turis dat als een manier om zelf geld te verdienen, zoals Eddy Terstall heel leuk heeft verfilmd in de boektrailer;

Turis krijgt het zowaar voor elkaar om met gefingeerde rugklachten afgekeurd te worden, en loopt juichend over straat. Nu hij niet meer naar de fabriek hoeft om te werken, heeft hij meer tijd om te drinken en meer tijd om zijn zoons te terroriseren. Moeder doet haar best om haar zoons te beschermen, maar zelf gaat ze ook gebukt onder het onvoorspelbare gedrag van deze tiran.

eusAanvankelijk wil Turis dat zijn zoons gaan ‘studeren’, aan het MBO. Iets met economie. Daar kunnen ze rijk mee worden en het is goed voor zijn aanzien. Je zou dan ook verwachten dat hij trots is als Eus bij de Cito-toets hoog genoeg scoort om naar het atheneum te mogen. Maar niemand is blij en trots. De juf van Eus laat hem liever naar het vbo gaan, want het atheneum is veel te moeilijk voor een Turkse jongen die geen steun krijgt van zijn ouders.

Turis neemt zowaar de moeite om naar school te gaan en in gebrekkig Nederlands de juf uit te schelden. Het gevolg? Eus hoeft niet naar het vbo, maar mag naar de mavo. Al snel sluit hij vriendschap met een van de stoerste jongen van de school, die alle meisjes regelt.

Het kost Eus niet al te veel moeite om zijn mavo-diploma te halen en schrijft zich in voor de mbo-opleiding ‘Economie en ondernemen’. Volgens zijn vader dé manier om rijk te worden. Helaas voor Turis neemt Eus zijn opleiding niet heel erg serieus. Als hij al naar school gaat, is dat om kipburgers te eten in de kantine, die kosten namelijk maar een gulden per stuk.

Toch heeft Eus een mooie schooltijd. Hij krijgt voor het eerst verkering, met de mooie Nederlandse Levine en zijn leven lijkt eindelijk op rolletjes te lopen. Tot Turis het weer op zijn heupen krijgt en Eus dwingt te stoppen met school. Hij vindt dat zijn zoon moet gaan werken om mee te kunnen betalen aan de huur.

Op het moment dat Eus stopt met school en aan het werk gaat als afwasser in een restaurant, komt zijn leven in een stroomversnelling. Niet alleen ontdekt hij het genot van uitgaan, maar samen met zijn broer probeert hij extra geld te verdienen door Turkse feesten te organiseren. Zuipen, feesten, vechten en neuken, Eus heeft het goed voor elkaar.

Maar het echte grote geld blijft uit, net als de echte grote liefde. Af en toe blijft hij aan een meisje plakken, maar veelbelovend zijn zijn relaties nooit. Zijn vader heeft hem inmiddels op straat gezet en Eus staat er helemaal alleen voor. Dus als zijn broer hem introduceert bij een stel Roma’s, en Eus voor hen aan het werk kan als chauffeur, zegt hij geen nee.

Hij verdient bakken met geld met zijn criminele activiteiten, heeft min of meer een relatie met de getrouwde Meltem die wordt bedreigd door haar man en heeft alle banden met zijn vader verbroken. Je voelt aan dat dit alleen maar slecht af kan lopen, en dat doet het dan ook.

Özcan Akyol werd in 2005 opgepakt op verdenkingen van fraude en diefstal. In de gevangenis leest hij voor het eerst een boek. En nog een boek. En nog een. Door zijn gebrekkige opleiding kent hij heel veel woorden niet, en elk woord dat hij niet kent, schrijft hij op. Niet alleen leest hij Baantjer, maar ook Céline en Dostojevski, échte literatuur.

Dat de inhoud van het verhaal aansprekend is, behoeft geen discussie. Het is een aanstekelijke schelmenroman over een jongeman die voor galg en rad opgroeit en ook niet weet dat het anders kan, beter. Het leven is een doffe ellende en teleurstelling ligt altijd op de loer. Toch is het geenszins een zwaarmoedig verhaal. Akyol wordt nergens pathetisch, niet als hij weer eens wordt afgewezen door zijn vader en ook niet als zijn jeugdliefde zijn hart breekt.

Maar een goed verhaal maakt nog geen goed boek. Gelukkig is het duidelijk te merken dat Akyol niet alleen veel literatuur heeft gelezen, maar ook heeft geleerd in een lekkere stijl te schrijven. Eus en zijn vriend Kareltje hebben hun geheel eigen taalgebruik, doorspekt met veel woorden uit het Bargoens.

Akyol heeft het tempo er flink inzitten, zonder dat het gehaast over komt. Verwacht van hem geen uitgebreide beschrijvingen over de schoonheid van de natuur, de stilte van de nacht of hoe de wimpers van zijn geliefde zijn wangen strelen, en welke gevoelens dit bij hem oproept.

Juist door dit hoge tempo, kun je als lezers soms wat details missen. Ondanks de vele humor en spanning is ‘Eus’ een droevig verhaal over een kleine jongen die eigenlijk nergens bij hoort. Hij wordt afgewezen door zijn vader, hij wordt afgewezen door Nederlanders omdat hij een Turk is, en hij wordt afgewezen door Turken omdat zijn familie niet Islamitisch is. Het enige wat hij lijkt te zoeken – al is het op een heel destructieve manier – is iemand die hem zingeving en liefde geeft.

En dat werpt een interessant vraagstuk op. Tijdens het lezen vind je het bijna logisch dat Eus in de criminaliteit terecht komt. In zijn omgeving is criminaliteit heel normaal, gewoon een manier om aan geld te komen. Thuis en op school wordt hij op geen enkele manier gestimuleerd om iets met zijn leven te doen, dus doet hij dat ook niet.

Met als gevolg dat het leven niet alleen heel leeg en zinloos lijkt, maar het dat ook gewoon is. Is Eus een slachtoffer van zijn omgeving, of had hij beter moeten weten?

Wat je ook vindt van Özcan Akyol, hij heeft een verdomd goed boek geschreven. Voor de een is het een leuke schelmenroman vol met avontuur, voor de ander is het antropologisch dan wel psychologisch studiemateriaal over een niet-westerse allochtoon die voor galg en rad opgroeit.

Nu is het wachten op nieuw materiaal van zijn hand, want ik vermoed dat deze literaire belofte best wel uit zou kunnen groeien tot iets heel groots.