“Er is een dubbele zon voor nodig om de bodem van menselijke domheid te verlichten.” (Nekrassov, 1956) Jean-Paul bekoort me met zijn uitspraken. Herkenning voel ik, tegelijk met irritatie. Frustratie. Woede misschien zelfs. Inderdaad, J-P, “de hel, dat zijn de anderen”.
De anderen. Wie zijn die anderen eigenlijk precies? De mensen waarmee je je regelmatig omringt? Of ook de anderen die je toevallig in de trein, op de fiets of in de collegezaal ziet? En in hoeverre worden we bepaald door anderen? Hoe groot is het aandeel dat zij hebben in onze persoonlijkheid? En hoe groot is hun invloed? Sartre stelt dat het leven “wordt gevoeld, wordt beschouwd” door middel van de anderen. Het zijn de anderen die ons bewust maken van onszelf en van de triestheid van het bestaan. We hebben de anderen zelfs nodig om te bestaan.
Afgezien van het feit dat deze stelling redelijk multi-interpretabel is, denk ik dat Sartre aardig raakt aan de kern. Het is inderdaad waar dat anderen ons bewust maken van onszelf. Ik denk dat wij dit in grote mate ook zelf kunnen –en doen –, maar het zijn de anderen die ons kunnen vertellen hoe we zijn. Die wellicht patronen in ons handelen of denken herkennen die we zelf nog niet hadden ontdekt. Die ons kunnen vertellen dat we onredelijk zijn en waarom. Vaak begrijpen we pas hoe we ons gedragen, wanneer een ander ons erop wijst. Wat je hier vervolgens mee doet, is aan jezelf. Egocentrische, koppige, eigenwijze mensen, zullen het moeilijker hebben met deze bewustwording-middels-de-anderen, dan mensen die minder op zichzelf gefocust zijn.
En dat brengt ons bij het tweede gedeelte van Sartre’s stelling, namelijk dat de anderen ons tevens bewust maken van de triestheid van het bestaan. Dit kunnen we koppelen aan zijn eerdere uitspraak, “de hel, dat zijn de anderen”. Want ik denk dat de triestheid van ons bestaan en het feit dat we ons hiervan bewust worden middels de anderen, er alles mee te maken heeft dat anderen, mensen überhaupt, dingen altijd grondig weten te verzieken. Toch blijven we verantwoordelijk voor ons eigen leven (erg belangrijk!). Het mag dan zo zijn dat de anderen ons bewust maken van onszelf en de wereld; dit betekent nog niet dat wij hier niet ook zelf een groot aandeel in hebben. “Het is niet belangrijk wat men van ons maakt, maar wat wij zelf maken van wat ze van ons gemaakt hebben.” Hoe je jouw leven vormgeeft, hoe jouw leven is, heb je zelf in de hand, met de keuzes die je maakt. Wat je meeneemt neem je mee, maar grondige reflectie moet ervoor zorgen dat je wel nog steeds zelf de persoon bent die het heft in handen heeft.
“Wie je bent blijkt uit wat je doet.” De keuzes die je maakt, de handelingen die je uitvoert, de manier waarop je je gedraagt naar anderen, weerspiegelt wie je bent. Wat je bent en hoe jouw karakter en persoonlijkheid in elkaar steken. Ik heb afgelopen jaren veel geleerd over de mensen om me heen en over mezelf. Ik word omringt door fantastische mensen, die me enorm hebben geholpen en hebben bijgedragen aan mijn persoonlijke groei. Ook heb ik veel geleerd van mensen die me tegenwerkten. Dwarsboomden. Die de woorden ‘grondige reflectie’ , ‘bewustwording’ en ‘het zelf verantwoordelijk zijn voor je leven en je keuzes’ nog eens flink onder de loep moeten nemen. Maar inderdaad, Jean-Paul, van alle anderen leer je wat. Ook wat je graag zou willen zijn. En wat helemaal niet. Hoe je wilt dat anderen je zien, anderen met je omgaan, door te laten zien hoe jij met anderen omgaat en hoe belangrijk dit voor je is.
Of dit wel of niet beantwoord wordt, is maar zeer de vraag. Sommige mensen denken nu eenmaal dat de wereld om hen draait, maar het belangrijkste is wat je hier zelf uithaalt. Ik wil zo niet zijn en ik ben niet zo. En soms is het goed om te leren hoe je zelf bent en wat je zelf waard bent, door de stommiteiten van anderen. Hoe pijnlijk dat misschien af en toe ook is.
